کانون های جهاندیدگان؛ الگوی مردمی سازی خدمات سالمندان در محلات

شهر دوستدار سالمند شهری است که در آن سلامت و کیفیت زندگی سالمندان به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از برنامه ریزی شهری مورد توجه قرار می گیرد. چنین شهری تنها به مناسب سازی معابر و فضاهای عمومی محدود نمی شود، بلکه باید مجموعه ای از شرایط فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و خدماتی را فراهم کند تا سالمندان بتوانند با امنیت، استقلال و آرامش در جامعه حضور داشته باشند و از حقوق و فرصت های برابر برخوردار شوند.

شهر دوستدار سالمند شهری است که در آن سلامت و کیفیت زندگی سالمندان به عنوان بخشی جدایی ناپذیر از برنامه ریزی شهری مورد توجه قرار می گیرد. چنین شهری تنها به مناسب سازی معابر و فضاهای عمومی محدود نمی شود، بلکه باید مجموعه ای از شرایط فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و خدماتی را فراهم کند تا سالمندان بتوانند با امنیت، استقلال و آرامش در جامعه حضور داشته باشند و از حقوق و فرصت های برابر برخوردار شوند.

با افزایش جمعیت سالمندان و تغییر ساختار سنی جامعه، توجه به نیازهای این گروه بیش از گذشته اهمیت یافته است. سالمندی نباید به معنای کاهش حضور اجتماعی یا کنار گذاشته شدن افراد از فعالیت های جامعه تلقی شود، بلکه سالمندان همچنان می توانند با تکیه بر تجربه، دانش و توانمندی های خود در خانواده و جامعه نقش آفرین باشند. از این منظر، شهر دوستدار سالمند شهری است که زمینه مشارکت فعال سالمندان را فراهم کرده و از انزوای اجتماعی آنان جلوگیری می کند.

شهر دوستدار سالمند در نهایت باید شهری باشد که سالمند در آن احساس امنیت، احترام، تعلق و ارزشمندی کند، شهری که در آن افزایش سن به معنای حذف فرد از زندگی اجتماعی نباشد و سالمندان بتوانند همچنان در خانواده، محله و جامعه حضوری فعال و مؤثر داشته باشند. تحقق چنین شهری نیازمند همکاری نهادهای مسئول، مشارکت شهروندان و مهمتر از همه تغییر نگاه به سالمندی و به رسمیت شناختن ظرفیت ها و جایگاه اجتماعی این قشر است.

ایکنا در راستای بررسی مقوله ویژگی های شهر دوستدار سالمند و چگونگی دستیابی به چنین شهری در کشور به گفت و گو با حمید صاحب، مدیرکل سلامت شهرداری تهران پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می خوانیم.

ایکنا ـ شهر دوستدار سالمند از نظر شما چه ویژگی هایی دارد؟

شهر دوستدار سالمند شهری است که از ابعاد فرهنگی، اجتماعی، کالبدی، اقتصادی و سایر حوزه های مرتبط شرایط مناسبی را برای زیست سالمندان فراهم کند. از منظر فرهنگی و اجتماعی، قوانین، روابط و ضوابط اجتماعی باید در جهت ارتقای کیفیت زندگی، سلامت، تعالی انسانی و فراهم کردن یک زندگی فعال و همراه با مشارکت اجتماعی برای سالمندان باشد. سالمند نباید از جامعه طرد شود، بلکه باید فرصت داشته باشد توانمندی ها و استعدادهای خود را به فعلیت برساند و همچنان حضوری فعال و مؤثر در جامعه داشته باشد.

در حوزه مناسب سازی کالبدی نیز باید شرایط به گونه ای باشد که سالمند از زمان خروج از منزل تا استفاده از معابر، فضاهای عمومی و خدمات شهری با محیطی ایمن و مناسب مواجه باشد. با این حال، در کنار مناسب سازی کالبدی، موضوع تکریم سالمندان و حفظ شأن و جایگاه اجتماعی آنان اهمیت بیشتری دارد. سالمند باید در خانواده و جامعه مورد احترام قرار گیرد و جایگاه اجتماعی او به رسمیت شناخته شود. به جای آنکه سالمند به دلیل افزایش سن یا کاهش توانایی های جسمی از چرخه اجتماعی کنار گذاشته شود، باید از تجربه، دانش و خرد او استفاده شود. سالمند می تواند به عنوان فردی صاحب تجربه، مشاور و محور خردورزی در خانواده نقش آفرینی کند.

یکی از چالش های اصلی در این زمینه، به نوع نگاه و مبانی فکری جامعه نسبت به سالمندی بازمی گردد. اگر انسان صرفا بر اساس میزان کارآمدی یا منفعت اقتصادی مورد ارزیابی قرار گیرد، طبیعی است که با کاهش توانایی های اقتصادی و جسمی جایگاه او نیز در جامعه تضعیف شود. این نوع نگاه می تواند زمینه ساز انزوای سالمندان و حتی رهاشدگی آنان در جامعه شود.  بنابراین، اگر هدف ما مقابله با انزوای سالمندی و جلوگیری از طرد افراد به دلیل افزایش سن یا کاهش توانایی های جسمی است، باید مبانی فکری و فرهنگی این موضوع را مورد توجه قرار دهیم.

در مبانی فرهنگی و اسلامی ـ ایرانی سالمند از جایگاه و شأن ویژه ای برخوردار است و تکریم و احترام به بزرگترها مورد تأکید قرار گرفته است. بر همین اساس، باید فرهنگ احترام به سالمندان و حفظ جایگاه آنان در خانواده و جامعه در سیاست گذاری ها و برنامه های مرتبط با شهر دوستدار سالمند مورد توجه جدی قرار گیرد.

ایکنا ـ شهر فعلی ما تا چه حد شرایط یک زندگی مستقل و ایمن برای سالمندان را فراهم کرده است؟

در این زمینه، اگرچه در مسیر پیشرفت قرار داریم، اما همچنان تا رسیدن به شرایط مطلوب و ایده آل فاصله قابل توجهی وجود دارد. شهر تهران طی سال های گذشته بدون برخورداری از قوانین و ضوابط جامع و مناسب در حوزه سالمندی توسعه یافته است و به همین دلیل، از نظر کالبدی و زیرساختی با چالش هایی مواجه است. البته در یکی دو دوره اخیر اقدامات و برنامه های مناسبی در زمینه مناسب سازی کالبدی انجام شده است، اما همچنان نیازمند اقدامات گسترده تری در این حوزه هستیم.

در کنار مسائل کالبدی، چالش های فرهنگی و اجتماعی نیز اهمیت ویژه ای دارند. در گذشته، پدیده هایی مانند سالمندآزاری و رها کردن سالمندان در خانه های سالمندان، به شکل امروزی در فرهنگ جامعه ما وجود نداشت و سالمندان از جایگاه و احترام ویژه ای در خانواده برخوردار بودند. متأسفانه بخشی از این سرمایه فرهنگی و اجتماعی تحت تأثیر برخی الگوها و تفکرات وارداتی غربی قرار گرفته و از این منظر نیز با آسیب هایی مواجه شده ایم.

بنابراین، لازم است با جدیت بیشتری برای رفع چالش های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با سالمندی تلاش کنیم. نباید افراد صرفاً به دلیل افزایش سن یا کاهش توانایی های جسمی و اقتصادی از سوی خانواده و جامعه کنار گذاشته شوند. علاوه بر اینکه این رفتار با فرهنگ و ارزش های اجتماعی ما سازگار نیست، باید توجه داشت که هر فردی در آینده ممکن است در موقعیت سالمندی قرار گیرد و با همین مسئله مواجه شود. اگر امروز سالمندی در سنین 80 یا 90 سالگی به دلیل کاهش توانایی های جسمی یا اقتصادی کنار گذاشته شود، این احتمال وجود دارد که در آینده، همین نگاه نسبت به نسل های بعدی نیز تکرار شود. از این رو، موضوع سالمندی نیازمند توجه جدی و برنامه ریزی بلندمدت است.

نکته مهم دیگر این است که بخشی از مشکلات فرهنگی و اجتماعی مرتبط با سالمندی در نگاه نخست آشکار نیست و باید از طریق مطالعات تخصصی فرهنگی و اجتماعی شناسایی و بررسی شود. لازم است کارشناسان این حوزه ریشه های فکری و فرهنگی این مسائل را مورد بررسی قرار دهند و برای اصلاح آن ها برنامه ریزی کنند. این موضوعات از جمله محورهایی است که در برنامه های ما در حوزه فرهنگ و مسائل اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است.

ایکنا ـ بزرگترین موانع سالمندان برای رفت وآمد و استفاده از فضاهای شهری چیست؟

بخشی از موانع سالمندان برای رفت وآمد و استفاده از فضاهای شهری به مسائل کالبدی و زیرساختی بازمی گردد. برای مثال، در حال حاضر به اندازه کافی اتوبوس و وسایل حمل ونقل عمومی متناسب با نیاز سالمندان در اختیار نداریم. از سوی دیگر، وضعیت برخی پیاده روها نیز مناسب نیست. در بسیاری از مسیرها، سطح پیاده روها مسطح و هموار نیست و وجود پله، اختلاف سطح و مسیرهای نامناسب رفت وآمد را برای سالمندان دشوار می کند. این مسئله برای سالمندان دارای محدودیت های حرکتی و همچنین، سالمندان معلول اهمیت بیشتری دارد و می تواند استقلال آنان را در استفاده از فضاهای شهری کاهش دهد.

با این حال بزرگترین مانع، مسائل فرهنگی است. موضوع سالمندی فقط به مناسب سازی معابر، حمل ونقل عمومی و فضاهای شهری محدود نمی شود، بلکه نوع رفتار جامعه با سالمندان نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. امروز گاهی شاهد آن هستیم که فرد سالمند در فضای شهری حضور دارد، اما افراد جوان بدون آنکه توجه و احترام لازم را نسبت به او داشته باشند، بی تفاوت از کنار وی عبور می کنند. در حالی که احترام به سالمند باید در رفتارهای روزمره و در استفاده از فضاهای عمومی نیز نمود داشته باشد. اگر سالمندی در شرایطی قرار دارد که نیازمند کمک یا تکریم است، شهروندان باید نسبت به این موضوع احساس مسئولیت کنند. متأسفانه در برخی موارد، کوتاهی هایی را شاهد هستیم که با فرهنگ احترام به سالمندان سازگار نیست. برای مثال، اینکه یک جوان 15 یا 16 ساله در اتوبوس نشسته باشد و یک پیرمرد 80 یا 90 ساله در کنار او ایستاده باشد، تصویر قشنگ و زیبایی نیست. چنین صحنه ای نشان می دهد که علاوه بر مشکلات کالبدی و زیرساختی، در حوزه فرهنگ و رفتار اجتماعی نیز نیازمند توجه و اصلاح هستیم.

بنابراین، اگر قرار است شهر واقعاً برای سالمندان مناسب باشد، باید همزمان دو موضوع مورد توجه قرار گیرد؛ نخست، مناسب سازی کالبدی و فراهم کردن امکان رفت وآمد ایمن و مستقل برای سالمندان و دوم، تقویت فرهنگ احترام و تکریم سالمندان در جامعه. لذا بدون توجه به هر دو بخش نمی توان انتظار داشت سالمند بتواند با آرامش، امنیت و استقلال از فضاهای شهری استفاده کند.

ایکنا ـ چه اقداماتی می تواند باعث افزایش مشارکت اجتماعی و کاهش احساس تنهایی سالمندان شود؟

برای افزایش مشارکت اجتماعی و کاهش احساس تنهایی سالمندان اقدامات متعددی را می توان در سطح محلات و جامعه دنبال کرد. یکی از مهمترین اقداماتی که در این زمینه انجام شده، ایجاد و تقویت برنامه ها و رویدادهای محله محور است. در این برنامه ها، سالمندان در قالب دورهمی ها و فعالیت های اجتماعی در محلات حضور پیدا می کنند و نکته مهم این است که مدیریت و اجرای این برنامه ها تا حد امکان بر عهده خود مردم قرار دارد و شهرداری بیشتر نقش نظارتی، حمایتی و پشتیبانی دارد.

فعالیت در حوزه سالمندی زمانی می تواند اثربخشی و ماندگاری بیشتری داشته باشد که مردم خودشان در آن مشارکت کنند. این گونه نیست که یک نهاد یا دستگاه صرفا برنامه ای را طراحی و اجرا کند و انتظار داشته باشد این برنامه به صورت پایدار ادامه پیدا کند. اگر فعالیت ها به خود مردم واگذار شود و سالمندان و شهروندان در تصمیم گیری، برنامه ریزی و اجرای امور نقش داشته باشند، زمینه برای تداوم و پایداری این اقدامات نیز بیشتر فراهم می شود. در مقایسه با سایر سازمان ها و نهادها، شهرداری تهران در این زمینه رویکرد مردمی را دنبال کرده و یکی از اقدامات مهم آن ایجاد کانون های جهاندیدگان در محلات است. این کانون ها نوعی تشکیلات مردمی هستند که سالمندان و افراد علاقه مند به حوزه سالمندی می توانند به صورت داوطلبانه در آن ها عضو شوند و در برنامه های مرتبط با سالمندان مشارکت داشته باشند.

یکی از نمونه های این فعالیت ها، برنامه «به وقت قدردانی» است. در این برنامه سالمندانی که تنها هستند در محله شناسایی می شوند و اعضای کانون برای دیدار و عیادت از آنان برنامه ریزی می کنند. در مواردی که سالمند به اقلام ضروری یا امکانات خاصی نیاز داشته باشد، حمایت و پشتیبانی نیز انجام می شود. در این بخش، شهرداری نقش حمایتی و پشتیبانی دارد، اما اصل فعالیت به صورت مردمی انجام می شود.  از سوی دیگر، سالمندان تنها به یک نوع حمایت نیاز ندارند و باید ابعاد مختلف زندگی آنان مورد توجه قرار گیرد. سالمند به برنامه های تفریحی و سرگرمی، آموزش، فعالیت های اجتماعی، خدمات مرتبط با سلامت و فرصت های حضور و مشارکت در جامعه نیاز دارد. این موضوعات در کانون های جهاندیدگان محلات مورد توجه قرار گرفته و برنامه های مختلفی در این زمینه طراحی و اجرا می شود.

دستاورد اصلی در این حوزه را می توان مردمی سازی فعالیت های مرتبط با سالمندی دانست. هدف این است که سالمندان صرفاً دریافت کننده خدمات نباشند، بلکه خودشان در برنامه ریزی و اجرای فعالیت ها نقش داشته باشند. این رویکرد می تواند احساس تعلق اجتماعی را افزایش دهد، زمینه حضور فعال سالمندان در جامعه را فراهم کند و از انزوای اجتماعی و احساس تنهایی آنان بکاهد.  در حال حاضر، این کانون ها در سطح محلات شکل گرفته اند و ساختاری مبتنی بر مشارکت و انتخابات دارند. اعضا و نمایندگان محلی انتخاب می شوند و در سطح منطقه نیز نمایندگانی براساس انتخابات حضور دارند. در سطح شهر تهران نیز این ساختار دارای نمایندگان و شورا است. در مجموع، یک شبکه مردمی شکل گرفته که از سطح محله تا منطقه و شهر امتداد دارد و در کنار حمایت و پشتیبانی شهرداری، برای برنامه ریزی و اجرای فعالیت های مرتبط با سالمندان فعالیت می کند.

امروز در هر محله یک کانون جهاندیدگان فعالیت می کند و در هر یک از 22 منطقه شهر تهران نیز نمایندگان مردمی حضور دارند که در برنامه ریزی امور سالمندان مناطق خود نقش دارند. شهرداری نیز از این شبکه مردمی حمایت و پشتیبانی می کند. به این ترتیب، تلاش شده است فعالیت های حوزه سالمندی از حالت صرفا سازمانی و اداری خارج شود و به یک حرکت اجتماعی و مردمی تبدیل شود، رویکردی که می تواند زمینه مشارکت بیشتر سالمندان، تقویت ارتباطات اجتماعی آنان و کاهش احساس تنهایی را فراهم کند.

انتهای پیام

نظرات

captcha